بسم اللّه الرحمن الرّحيم [ متن كتاب ] باب اول - فصل اول حدود و شهرهاى جبل قم از بلاد جبل ، « 1 » و از جمله شهرهاى عراق عجم و داخل در اقليم چهارم است ، و جبل يا ( جبال ) بنابر تفصيلى كه در كتاب « مرآة البلدان » آمده عبارت است از عراق عجم حاليه مطابق شرحى كه علماء جغرافى قديم از قبيل استرابن يونانى و غيره در كتب خود نوشته‌اند ، اين مملكت را موسوم به « مدى » كرده‌اند اما اقوال علماء جغرافى عرب در باب مدى ( جبال ) به موجب ترجمهء كتاب « ابن حوقل » كه يكى از علماء بزرگ جغرافىدان عرب است به قرار ذيل مىباشد : « جبال » مشتمل است بر ماه كوفه ، و ماه بصره و مضافات و توابعى كه متصل است به اين دو منطقه . بنابراين حد شرقى اقليم جبال تا بيابان خراسان و فارس و سمت شرقى خوزستان است ، و حد غربى آن آذربايجان و ناحيهء شمالى بلاد ديلم و قزوين و رى مىباشد ، و رى و قزوين و ابهر و زنجان از جبال منفرد شده ، و به ديلم پيوسته است ، زيرا كه بلاد ياد شده محفوف به كوه‌هاى ديلم نمىباشد و وضع قوسى دارد . و حد جنوبى جبل ، عراق ( عجم ) و بعضى از خراسان است . جبل داراى شهرهاى مشهوره است و معظم آنها همدان و دينور و اصفهان و قم مىباشد . و شهرهاى كوچك‌تر از قبيل كاشان و نهاوند و لرستان و كرج و برج و امثال اينها است . عنقريب آنچه مورد احتياج ما در معرفت اين بلاد است ذكر خواهيم نمود .

--> ( 1 ) - منظور از جبل رشته كوه‌ها است كه از حدود الوند تا دماوند كشيده شده است ، و شهرهاى واقع در پيچاپيچ اين كوه را « بلاد جبل » يا « عراق عجم » مىگويند . ( د )